Trevor A. Hill, publisher of The National Free Press of Canada wrote me to say that they will be using my critical essay. I will soon be posting a link leading to their site and they will also be sending me a copy of their publication. It is great to know that Canadians are interested in what we write.

Also, we just turned 17 este, 27, hehe. And we have been drinking since last Tuesday, just after the Premio. We also had the OragonRepublic Writers’ Night at Lolo’s Bar last Wednesday. Ringer, our Bikol dictionary editor wanted me drunk and had me drinking bottle after bottle of SanMig Light right after the readings. And then my esmi called, saving me from my Joaquinesque state.

Also, we got word from the Cultural Center of the Philippines Literary Arts Division regarding the Ani 32 launch. Here’s the letter:

The Cultural Center of the Philippines Literary Arts Division and the U.P. Institute of Creative Writing will launch Ani 32 (Global Pinoy Issue) on September 26, 7-9 pm at Conspiracy Garden Café on Visayas ave., Quezon city.

 

The volume features poems and prose by 48 Filipino writers, some of whom reside abroad. The writings depict Filipinos’ interaction with foreign cultures as they work overseas, as well as describe the impact of international events on their daily lives.

 

 

Gary Granada and Noel Cabangon will render songs and selected contributors will perform literary readings.

 

 

Contributors are: Ariel S. Agcaoili, Jose Maria Alarilla, Merlie Alunan, Mark Angeles,

Imelda Morales Aznar, Abdon M. Balde, Janel Tauro Batuigas, Gil S. Beltran, Herminio S. Beltran Jr., Kristoffer Berse,  Rogelio Braga, Linda T. Lingbaoan-Bulong, Catherine Candano, Tricia J. Capistrano, Nonon Villaluz Carandang, Dexter B. Cayanes, Mandy Centeno, Jose Jason L. Chancoco, Kristian S. Cordero, Mario L. Cuezon, Jun de la Rosa, Noonee Doronila, Augusto Dy, Arvin T. Ello, Reggy Capacio Figer, Luis P. Gatmaitan, Genaro Gojo Cruz, Ferdinand Pisigan Jarin, Nestor Lucena, Elizabeth Medina, Voltaire Q. Oyzon, Letty Cantal Pagkalinawan, Ruth Pe Palileo, Inez Ponce de Leon, Ernanie Rafael, Betty Uy-Regala, Raymund P. Reyes, Romel G. Samson, E. San Juan Jr., Manolito C. Sulit, Enrico C. Torralba, Jun Reyes Torrano, Ma. Georgina J. Verdolaga, Camilo Villanueva, Zenaida Pisigan-Vreeke, Mel Cruz-Wood, Winton Lou Ynion and Manuel C. Zacarias.   

 

CCP Literary Arts Division may be contacted at tel. no. 8321125 loc. 1706, 1707 while the U.P. Institute of Creative Writing, 9221830.

Enot, sakong pinamimidbid na bako ako sarong kritikong pormalista, alagad mas tinataw-an ko ning pagmangno an kahalagahan kan laug kan sarong piyesang literaryo.  Mas inaaram ko kun ano baga an boot sabihon kan parasurat dawa ano pa an saiyang estilo, gramarya, o pag-explikar. Para sakuya, gabos na inakda igwang pansakatawo-han na boot sabihon, an hararum na pagpasabot ning sanaysay. Marhay na nganing pigpoonan ni Mr. Chancoco an pag-aadal sa pagkanta asin pagrawitdawit kan mga aki sa PNR ta duman ta mahihiling an magayon na halimbawa ning Sadirihonan, an pagribay ning porma kan mga gibong lengguwahe asin kultura: mga ngaran o tataramon, tanganing mapadugangan asin mapakusog an sadiring tataramon na padagos sa pagbilog ning kasalukuyang sadiring identidad katutubo/ethniko.  Iniyo an balaug na nasabot ko sa diskurso na sakong pigkritiko, kaya mas marhay sakuya na magdakul pa an arog ki Mr. Chancoco asin pag-aadal manungod sa mga manlaen-laen pang aspekto kan pagigin Bikolano.

Ano an Sadirihonan para satuyang mga Bikolanong kritiko asin parasurat, makakamhan sa pagtukdo kan kaisipan kan kaakian?  Bako iniyong nativism ni Ngugi Wa Thiong’o, kun saen nag-aksaya pa an Aprikanong ini na latikon an nakaolakit na impluwensiyang kolonyal saindang banwaan.  Kawasa pa ta nag-adal man siya sa unibersidad, naka-estar sa siyudad.  Dai naman siya nagbalik sa kadlagan arog kan mga ninuno niya.  Bako iniyong hybridity ni Homi Bhabha, kun saen sigi an pagpagiromdom ning mga kritiko na an katutubo pirming kasalak ning kolonyal.  Ano an moral baga yaon sa sarong etimolohiya o halesaenohan ning sarong sining, tataramon, minatubod, relihiyon, banal na imahen, libro, asin philosopiya o Rarumhoropan?  Taano sige pa an pagbayad ning tributo sa mga kolonyalista na haloy nang nagin talbo?  Pano kita maka-oorgulyo kun ara-atsan paisi kita na an naisip ta enot na naisip kan satuyang mananakop?  Napamangno ko an Bag-ong Natibismo, an Sadirihonan, sa pagbasa kan sanaysay ni Mr. Chancoco.   Pigribayan kan mga aki an mga tataramon ning pan-aking rawit-dawit-kanta ning mga Tagalog asin Amerikano tananging ihulma mga iniyo na magin Bikolnon giraray.  Pinapahiling kan pangyayari na iniyo na an mga aki ta an nagkakaglalang asin nagpapakusog sa kasalukuyang, bag-ong Pagigin-Bikolnon kultural.  An pen pen de sarapen sainda bako na pig-iisip na Tagalog, alagad Bikolnon, alagad Rinconada na gayo.  Dawa pa nagpapasiring digdi satuya ang manlaen-laen na gibong kultural, an mga aki orog na minatindog an pagigin-Bikolnon na mayong paisi kun saen, kun taano, kun kiisay, alagad nag-uugma sinda na puro an pagigin-Bikol sa saindang boot.  Iyo baga, mga tugang.  Dugangan ko lugod ning mga sadiri kong pagmasid.  An mami pig-aapud tang loglog, bako?  An wekwek o pinoy mcnuggets ginibo tang bulastog.  An jamming piggagamit tang jaramingan.  Gabos na kaidto asin mga arog na ehemplo minasadiri ta tanganing orog na mamati ta na yaon talaga kita sa Bikol, na Bikolano ngani kita.  Kun sa ordinaryong pag-uulay pigsasabi ta mga iniyo tanganing masabot kita ning tolos asin marhay, an Bag-ong Natibismo nagsusuhestiyon na magduman an kritiko asin manunurat tolos sa laug-kaisipan kan akdang o kulturang Bikolnon asin iba pang Pilipinong pagka-katutubo.  Iniyo an mayong sopistikasyon o skolastisismong mensahe na gibo kan mga aki sa pag-dal ni Mr. Chancoco. 

Kun makakagana si Mr. Chancoco, pwede pa siyang makatabangan kang premyo na mag-gibo pa ning manlaen-laen pang pag-aadal manungod sa satuyang tataramon asin kultura. Nagpapasalamat man ako saiya na ang saiyang gibo an nagin inspirasyon asin motibasyon tananging sakuyang mapa-enotan an pagkaglalang ning bag-ong kaisipang literaryo na bakong hali sa luwas.  Saro iniyo sa mga plano samuya sa Ateneo, orog na sa Departamentong Literarya, na pina-eenotan kan propesor ming si Dr. Cyril Conde, na mag-akda ning kritisismo na bakong nakakabungog nang agrangay sa kolonyalismo, bakong pagmawot asin siring na lumoy na paggakod sa luwas na kultura, alagad sarong talagang angay na pagbasa asin pagsabot sa satuyang sadiri. 

Marhay an implikasyon o boot-ipahatud kan imbestigasyon ni Mr. Chancoco.  Enot, matibayon an pagigin-Bikolnon kan mga aki asin naaraman ta na dawa naolakiton kita ning kulturang luwas, dagos ning daing kasagkoran an kulturang asin pagigin-Bikolnon.  Pangaduwa, orog na kaipuhan an dakul pang pag-aadal arog ki Mr. Chancoco, alagad an problema, dikit sanang funding o pagtaong-kuwarta para sa mga arog kaidto an nailalaan
kan pamahalaan.  Pantulo, huli ta napagkritikohan ko an sanaysay ni Mr. Chancoco, napormular ko an Bag-ong Natibismo/Sadirihonan, an teoryang/kaisipang literaturang namundag digdi sa Naga, na puwedeng gamiton ning siring na bag-ong kaisipang mapanurion/kritisismo, an sarong lente na magtataong alternatibong paghiling sa kasuratang poskolonyal asin posmoderno digdiyo asin luwas ning Pilipinas.
 

 Iyo ini an kusog kan sanaysay ni Jose Jason Chancoco.Mabuhay an kultura asin pagigin-Bikolnon! 

–Tomas Honrado Cortes Navarro     August 19, 2006, 7:00 pm  

  O’Brien Library, Ateneo de Naga University

Poetry is essentially an oral art. However it is more than language, for words only approximate the poetic expression. Thus words have to be wounded so that you unsay what is said.

With public readings, it is important to consider the poems that you will read. As much as possible, they have to be simple. As they say, ‘Dapat ma-getz sa sarong pasada lang’.

In this regard, we think of the OragonRepublic Writers’ Night at Lolo’s Bar yesterday. The crowd was quite big and some of them opted to converse with each other than listen to the readers. However, we maintain that public readings  have to continue. Thus lend us your ears.

KRITIKA

September 6, 2006

SIMULA

Muling pinagsama ang pinaghiwalay
na liwanag at dilim at isinilang ang abo.

Naging itong tao.

Binigyan ng sariling bait,
at kapangyarihan ng isip.

Ayon sa matandang alamat,
sila rin ang mga unang makata.

Nakakausap nila ang Salita
at lubos nilang ikinakagalak
ang bawat bigkas ng kanilang mga bibig.

Dumadaloy ang mga salita sa kanilang katawan
mula sa kanilang kaluluwa.

Nauunawan nila ang bawat isa at tiyak
sila sa kanilang nararamdaman.

Yaman nila ang kanilang dila.

Hindi nilang kailangang kausapin ang mga halaman
upang mamulaklak, naririnig nila ang mga awit nito
at umaabot ang halimuyak sa buwan.

Nakakausap din nila ang mga hayop.

Sa mga ito, ang pinakamatatas ang ahas
na may sanga ang dila.

Lubos na kinagiliwan ng taong
kausapin ang ulupong.
Naging matalik niya itong kaibigan.

Hanggang sa magkasundo silang kainin
ang bunga na ayon sa ahas ay magbubukas
sa tao ng mga bagong salita.

Mula rito natuklasan ng tao ang kahulugan
ng gutom, takot, sakit, poot at kamatayan.

Naging buhol-buhol na rin ang daloy
ng kanyang ng salita,
naging madalas ang pananaghoy.

Bumabalik pa rin ang ilan
upang tumuklas ng mga bagong salita
upang mapatunayan ang alamat
na likas tayong mga makata
ngunit nanaig ang pag-aalinlangan
at takot sa nagliliyab na espada.

Para na lamang sa mga mapangahas
ang pagiging makata.    

–Kristian Cordero

  Hunyo 23, 2006

Tunay ngang isang penomenolohiya ang pagtula kung kaya’y maging ilan sa mga makata ay di-tuwirang masabi kung ano ba talaga ang tula at paano ba talaga dumarating ang talinghaga. At kapag mahirap ipaliwanag ang isang bagay, gumagawa ang tao ng mga mito at ito ang kanilang paniniwalaan.

Ang paggawa ng mito ay hindi lamang naganap noong mga sinunang panahon. Maging noong nagsimula ang malawakang pananakop ng España at iba pang mga bansa sa Europa sa mga lupain sa Asya at Amerika na pinamamahayan ng mga taong hindi pa ganap ang kaalaman sa teknolohiya at siyensia. Naging phenomenon ang mga dalang armas at ideyolohiya ng mga dayuhan para sa mga pangkat etniko. Nagimbal sila sa mga sandatang sumisigaw na parang kulog at bumubuga ng apoy at kidlat. At nang sila’y tuluyang masakop, ibinagay nila sa katutubong paniniwala ang mga ideyang dala ng mga dayuhan. Gumawa sila ng mga mito ukol sa mga ito. Sa usipun mga Kristiyanong agta sa Bundok Asog may lumalabas na mga ahas sa katawan ng Our Lady of Angustia. Nakalapat sa paniniwalang galing kay Bathala ang mga ahas (at dumarating para magbigay ng katarungan).

Patuloy ang pagsasamito ng mga bagay-bagay hanggang ngayon. May mga taong sumasamba kay Rizal at Aguinaldo. Naturingan ding Supremo si Kristo Hesus ng isang paksyion ng Katipunan. Malapit na ring maging mahiwaga ang mga kamao ni Manny Pacquiao.

Subalit iba naman kung bibigyan natin ng bagong detalye o kahulugan ang isang mito. Isang halimbawa ay ang mito ng mga unang makata na inilapat sa Genesis 1. Habang nililikha raw ng Diyos ang mundo at ang mga maninirahan dito, nakikinig ang ilang anghel nang patago. Dahil mukhang closed-door meeting yata ang ginagawa ng Trinidad, naparusahan sila’t itinapon sa lupa–ayun sila ang naging unang makata dahil alam nila kung paano nilikha ng Diyos ang mundo.

Sa tula namang “God Said, “I Made a Man”” ni Jose Garcia Villa, ginamit naman ang Genesis 2. Dito gumawa ang Diyos ng tao mulang “clay” ngunit bigla itong naging ginintuan at pagkaganda-ganda. Anupa’t maya-maya’y may hawak na itong pana at palaso, naka-umang sa kanya. Sabi ng Diyos, “Hoy, ba’t mo ko papanain, ako ba’y papaslangin mo? ako’y iyong lumikha?” Sagot ng tao, “Hindi po Ginoo, sinusukat lamang kita. Ika’y manahimik lamang diyan.” Aba’y sumunod naman ang Diyos, ngunit hindi nakapagpigil at nagtanong: “Ano ang iyong pangalan?” Sumagot ang tao: “Ginoo, Henyo po ang pangalan ko.”

Malinaw na galing sa ikalawang Hebreong mito ng Paglikha ang tulang ito ni Villa.

Ito naman ang sinikap gawin ng makatang si Kristian Cordero sa kanyang “Simula”. Tulad ng nauna kong naikuwento, tungkol din ito sa konsepto ng ‘unang makata’.

malinaw ang unang saknong–ang simula ng abo mula sa paghahalo ng dilim at liwanag. Sa Genesis 1:3-4 pinagbukod ng Diyos ang liwanag at dilim upang magkaroon ng araw at gabi. Ngunit sa saknong na ito ay muling pinagsama ang dalawa.

Sa Genesis 1, nauna ang kadiliman bago nilikha ng Diyos ang liwanag–at pinaghiwalay ang dalawa. Basa: “In the beginning, when God began to create the heavens and the earth, the earth had no form and was void; DARKNESS was over the deep and the Spirit of God hovered over the waters. God said, “Let there be light”; and there was light. God saw that the light was good and he separated the light from the darkness.”

Sa tula ni Cordero sinasabing “Muling pinagsama ang pinaghiwalay/na liwanag at dilim.” Mahalagang malaman natin kung anong mito ang nilalapatan ni Cordero ng bagong kahulugan. Sa tula ito, gumawa ng isang hakbang pabalik sa proseso ng Paglikha at doon nagsimula. Maaaring Hebreo nga ito ngunit may isang hakbang pabalik–parang umulit. At mula na sa abo ang tao. Sa Genesis 1 iba naman ang sinasabi, basa: “Let us make man in our image, to our likeness.”

‘Neutral’ na kulay ang abo kumpara sa liwanag (kaputian?) at dilim. Maaari ring ang liwanag ay apoy at ang dilim ay bagay na materyal tulad ng kahoy. Sa labanan ng dalawa, pumapagitna ang abo o ang tao. Ngunit ang imahen ng impiyerno ay pinagsamang dilim at apoy.

“Binigyan ng sariling bait,/at kapangyarihan ng isip.” Sa Genesis 1, nilikha ng Diyos ang tao sa kanyang hugis at wangis, at kasama na rito ang intelehensiya. Sa Genesis 2 ay ipinagbawal niya ang pagkain ng prutas ng kaalaman, kung kaya sa bersiyong ito ang tao ay tagasunod lamang at walang sariling huwisyo. Samakatwid, ay naghahalo ang Genesis 1 at 2 sa mga mitong binibigyan ng bagong kahulugan ni Cordero sa tulang ito.

Lalo pa at gumamit pa ng ibang ‘alamat’ ang makata: “Ayon sa matandang alamat,
sila rin ang mga unang makata.” At saysay na iyo’y may likas na identidad ang Salita, animo’y espititu ng Ka-Diyosan na noo’y nakakausap ng mga tao kung saan nagmumula ang payak at dalisay na katotohanan ng kaluluwa: “Dumadaloy ang mga salita sa kanilang katawan mula sa kanilang kaluluwa.”

At nagmula lamang sa ahas na may sanga ang dila ang mga bagong salita at kahulugan ng gutom, takot, sakit, poot at kamatayan. Ang kuwentong ito’y malapit sa Genesis 2 kung saan naganap ang Pagkapariwara ng Tao sa Hardin ng Eden. Sa tula, ginamot nga lamang ni Cordero ang kasarian ng pagkapariwara ng tao–ang babae. Walang Eba sa tula ni Cordero.

Aniya’y komplikado na ang makalupang diskurso ng Salita maging para sa mga nagtatangkang maging makata. At tulad ng pagdarasal, kailangang sugatan ang makamundong salita upang masilip ang Ultimong Salita at ang Ultimong Makata.

Sa mga ganitong tula, mas mamarapatin sana kung natitiyak kung ano ang mitong sinusundan at nilalaro ng makata. Magkaiba halimbawa ang Genesis 1 at 2 at lalong iba ang pinagmumulan ng ‘matandang alamat’ na ginamit ni Cordero.

Kung gayon, bagama’t hindi naging malinaw kung ano ang iisang mitong nais bigyan ng bagong kahulugan ng tula, naisaad naman nito ang nais nitong sabihin dahil ‘magkakapatid’ ang kahulugan ng mga ginamit na mito at alamat.

YOUTH PARLIAMENT

September 1, 2006

We got mail from the National Youth Commission here in Naga City. Our application for the 6th National Youth Parliament qualified for the pre-screening and so we are being requested to attend an interview on September 12 in DepEd Legaspi City.

If ever, we will be representing OragonRepublic.Com and Kabulig-Bikol in the Parliament. We will forward Bikol literary arts, languages and culture as political agencies for progress.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 56 other followers